Idealisme: de werkelijkheid zien zonder je erbij neer te leggen

Idealisme begint soms met iets wat je nauwelijks een droom zou noemen. Je ziet iemand die buiten de groep valt, merkt hoe weinig aandacht er voor elkaar is of ontdekt dat bepaalde gewoonten nooit meer ter discussie staan. En je denkt: zou dit niet anders kunnen?

Vrijwel onmiddellijk melden zich de praktische bezwaren. Er is geen tijd, het kost geld, mensen willen niet veranderen en misschien is het idee al eens geprobeerd. Die argumenten verdienen aandacht, want een verlangen alleen maakt nog niets mogelijk. Maar als we bij ieder bezwaar ophouden met kijken, krijgt de werkelijkheid zoals we haar kennen vanzelf het laatste woord.

Daar raakt idealisme aan realisme. Wat gebeurt er wanneer je eerlijk blijft over beperkingen en toch ruimte houdt voor wat er zou kunnen ontstaan?

Drie vragen om even bij stil te staan

• Welke situatie heb jij leren accepteren met de woorden zo gaat dat nu eenmaal, terwijl je nog steeds zou willen dat het anders was? → Misschien is die uitspraak ongemerkt een eindpunt geworden, terwijl je nooit hebt onderzocht of er nog een andere mogelijkheid bestaat.
• Wanneer heb je voor het laatst gevoeld dat een idee je werkelijk enthousiast maakte, voordat de bezwaren zich aandienden? → Dat eerste enthousiasme kan iets vertellen over wat voor jou van betekenis is.
• Waar zou jij graag iets aan veranderen, als je niet meteen hoefde te weten of het uiteindelijk zou lukken? → Je verlangen serieus nemen verplicht je nog niet tot een groot besluit. Het nodigt je eerst uit om beter te kijken.

Een idee dat bijna niet verder komt dan de vergadertafel

Stel je een woensdagavond voor in een buurthuis. Er staan koffiekopjes op tafel, iemand zoekt nog even naar de agenda en een paar vrijwilligers bespreken wat er de komende maanden allemaal moet gebeuren. Het gesprek gaat over de wijk. Over mensen die elkaar steeds minder lijken te kennen en ouderen die soms dagenlang nauwelijks iemand spreken.

Een vrouw vertelt dat ze onlangs een buurman sprak die na zijn pensioen weinig mensen meer ontmoet. Hij zei dat de dagen soms lang duren. Die opmerking is bij haar blijven hangen.

‘Zouden we hier niet gewoon af en toe de deuren open kunnen zetten?’ vraagt ze. ‘Een middag waarop iedereen welkom is. Koffie, wat stoelen, verder hoeft het niet zoveel voor te stellen.’

Even wordt het levendig aan tafel. Iemand kent nog een buurvrouw die misschien graag zou komen. Een ander vertelt over een man die pas in de straat is komen wonen. Ze lachen over wie de lekkerste cake kan bakken.

Maar dan neemt het gesprek een vertrouwde wending.

‘Wie gaat dat organiseren?’ vraagt iemand. ‘We hebben nu al te weinig mensen.’ Een ander herinnert zich dat er jaren geleden iets soortgelijks is geprobeerd. ‘Daar kwam bijna niemand op af.’ De penningmeester wijst op de kosten, en iemand merkt terecht op dat je niet zomaar iets moet beginnen als je niet weet wie de verantwoordelijkheid neemt.

Het zijn allemaal begrijpelijke vragen. Alleen verdwijnt tijdens het bespreken ervan langzaam iets uit de kamer. Waar zojuist nog mensen begonnen mee te denken, lijken nu vooral de redenen over te blijven waarom het niet kan.

Het voorstel wordt doorgeschoven naar een volgende vergadering. Niet omdat iemand tegen ontmoeting of verbondenheid is, maar omdat het idee ergens onderweg is veranderd in een probleem dat eigenlijk niemand erbij kan hebben.

En die vrouw? Zij ruimt later haar kopje op en denkt nog even aan haar buurman. Voor hem had ze het eigenlijk bedacht.

Wanneer een terechte zorg ongemerkt een definitief antwoord wordt

Ik kan me voorstellen dat je de mensen aan die tafel begrijpt. Vrijwilligers hebben hun grenzen en niemand is geholpen met een initiatief dat na twee middagen alweer verdwijnt. Realistisch zijn is dan waardevol. Het voorkomt dat enthousiasme ongemerkt verandert in verplichtingen waar anderen voor opdraaien.

Maar er zit een belangrijk verschil tussen vragen wat is er nodig om dit mogelijk te maken? en besluiten dit gaat hier niet lukken. In het eerste geval gebruik je je ervaring om een idee te onderzoeken. In het tweede geval kan diezelfde ervaring de deur al sluiten voordat je weet wat er werkelijk achter zit.

Dat gebeurt op meer plaatsen dan in een buurthuis. Je verlangt naar ander werk, maar denkt dat het op jouw leeftijd niet meer verstandig is. Je zou je dagen anders willen indelen, maar het is nu eenmaal altijd druk. Je ziet op je werk iets wat menselijker of eenvoudiger zou kunnen, totdat iemand zegt dat de organisatie nu eenmaal zo werkt.

Sommige verantwoordelijkheden kun je niet wegdenken. Maar hoe vaak weten we werkelijk dat iets niet kan? En hoe vaak bedoelen we eigenlijk dat we nog niet weten hoe het zou moeten?

Dat onderscheid lijkt eenvoudig, maar het kan veel veranderen. Want zodra je erkent dat je iets nog niet weet, blijft er ruimte om nieuwsgierig te zijn. Je hoeft het antwoord niet te verzinnen. Je kunt beginnen met de vraag.

Wat vandaag niet mogelijk lijkt, is niet automatisch onmogelijk voor altijd.

Wat idealisme zo bijzonder maakt

Het mooiste aan het voorstel in het buurthuis vind ik niet de koffie of de praktische organisatie. Het is dat die vrouw haar buurman zag. Ze had kunnen denken dat eenzaamheid een groot maatschappelijk probleem is waar zij weinig aan kan veranderen. In plaats daarvan begon ze zich af te vragen of er in haar eigen omgeving iets mogelijk was.

Dat is voor mij idealisme. Je kijkt naar wat er is, maar daarin herken je ook iets wat voor jou belangrijk is en wat je graag meer ruimte zou geven. Misschien gaat het om aandacht, vrijheid, rechtvaardigheid of om mensen die werkelijk naar elkaar luisteren. Dat verlangen hoeft helemaal niet groots te klinken om betekenis te hebben.

Denk aan een leidinggevende die merkt dat tijdens vergaderingen steeds dezelfde mensen het woord voeren. Zij vindt dat iedereen gehoord moet kunnen worden en besluit voortaan ook degenen uit te nodigen die gewoonlijk stil blijven. Of aan iemand die na jaren haast ontdekt dat hij zijn gezin vooral tussen twee afspraken door spreekt. Hij begint zijn dagen anders in te richten, omdat hij iets waardevols niet langer aan het toeval wil overlaten.

Dat is niet altijd gemakkelijk. Wat me raakt, is het ogenblik waarop iemand zich niet langer neerlegt bij wat gebruikelijk is. Er ontstaat enthousiasme, soms voorzichtig en soms aanstekelijk. Je ziet het aan iemand die ineens rechtop gaat zitten omdat hij iets voor zich ziet wat er nog niet is.

Je kunt al geraakt worden door een mogelijkheid, zonder dat je weet of ze ooit werkelijkheid wordt.

💡 Wanneer heeft een verlangen naar iets beters jou voor het laatst werkelijk in beweging gebracht, al was het maar in gedachten?

Waarom we als volwassenen zo snel weten dat iets niet kan

Kinderen kunnen je daarin soms verrassen. Je vertelt dat iets niet lukt en zij vragen eenvoudig waarom niet. Je legt uit wat de bezwaren zijn en voor je uitgesproken bent, komt er alweer een andere oplossing. Veel ideeën zijn onuitvoerbaar, maar krijgen tenminste even bestaansrecht.

Wij volwassenen hebben geleerd wat dingen kosten. We kennen teleurstellingen en weten dat je niet zomaar alles kunt veranderen. Toch dragen we soms conclusies mee die allang niet meer worden bevraagd.

Daar ben ik te oud voor. Zo werkt onze familie nu eenmaal. Bij ons op het werk kun je zoiets wel vergeten. Het zijn uitspraken die vertrouwd kunnen klinken, ook wanneer niemand ze onlangs werkelijk heeft getoetst.

In Perspectief van mogelijkheden: wat een kind ziet en wij vaak vergeten onderzoek ik hoe je die nieuwsgierigheid kunt behouden zonder je gezonde verstand aan de kant te zetten. Niet ieder idee hoeft uitgevoerd te worden. Het mag alleen iets langer onderzocht worden voordat je het afwijst.

Misschien komt het erop neer dat we als volwassenen heel goed geworden zijn in het aanwijzen van wat er niet klopt, maar soms wat minder geoefend zijn in de vraag hoe het anders zou kunnen. Dat is jammer, want onze ervaring zou ons ook kunnen helpen een goed idee verder te brengen.

De vraag van een kind en de ervaring van een volwassene kunnen elkaar prachtig aanvullen. Waar het kind nog mogelijkheden ziet, kan de ervaring van een volwassene helpen om er iets van te maken dat in de praktijk werkt.

Het gouden kruispunt begint met een andere vraag

Die combinatie van nieuwsgierigheid en ervaring kan ook aan de vergadertafel iets veranderen. Stel dat de vrouw haar voorstel niet meteen laat varen en een van de anderen vraagt: ‘Maar kunnen we niet gewoon één middag proberen, zonder nu al te beslissen dat het iedere maand moet?’

Dan hoeven de bezwaren niet van tafel. Ze krijgen alleen een andere betekenis. Er moet nog steeds iemand aanwezig zijn, de ruimte moet beschikbaar zijn en er moeten duidelijke afspraken komen. Maar nu helpen die vragen om te onderzoeken wat voor één middag nodig is.

Misschien blijkt dat het buurthuis op een woensdag toch al open is. Eén vrijwilliger wil koffie zetten en een ander kan helpen opruimen, zolang het geen vaste verplichting wordt. Er komt een berichtje in het wijkblad en iemand biedt aan om een paar buren persoonlijk uit te nodigen.

Er is nog geen zekerheid dat iemand komt, maar het idee krijgt een vorm die je kunt toetsen. Dat is voor mij het gouden kruispunt: de plek waar een verlangen naar iets beters en een nuchtere blik elkaar verder helpen.

De realist stelt vragen die het idee sterker maken. De idealist herinnert eraan waarom het die moeite waard is.

Er blijft wel een grens aan wat je kunt bereiken. Je kunt een plek creëren waar mensen welkom zijn, maar niemand verplichten zich verbonden te voelen. Je kunt de deur openen, maar niet bepalen wie erdoorheen komt.

In Cirkel van Invloed en Betrokkenheid: hoe je energie richt op wat je wél kunt veranderen beschrijf ik waarom het helpt onderscheid te maken tussen wat je raakt en wat je daadwerkelijk kunt beïnvloeden. Juist wanneer iets belangrijk voor je is, geeft dat onderscheid richting aan wat je zelf kunt doen.

Realisme helpt een mogelijkheid vorm te geven. Idealisme geeft je een reden om eraan te beginnen.

Je hoeft de wereld niet eerst te veranderen om ergens voor te staan

Misschien denk je nu dat het buurthuis een vriendelijk voorbeeld is, maar dat de vragen in jouw leven veel groter zijn. Dat kan. Wanneer je zorgt voor een naaste, financieel weinig ruimte hebt of vastzit in werk dat je nodig hebt, is veranderen soms ingewikkeld. Je hebt dan weinig aan iemand die opgewekt roept dat alles mogelijk is zolang je er maar in gelooft.

Daarom vind ik het zo belangrijk dat idealisme de werkelijkheid niet ontkent. Soms kan iets werkelijk niet, althans niet nu. Dan mag je teleurgesteld zijn. Je hoeft van een beperking geen persoonlijke tekortkoming te maken en je hoeft evenmin onmiddellijk op zoek naar een prachtige les.

Toch kan het verlangen achter je ideaal betekenis blijven hebben. Je kunt misschien niet meteen van baan veranderen, maar wel een gesprek beginnen over wat je in je werk mist. Je kunt de manier waarop je familie met elkaar omgaat niet in je eentje veranderen, maar wel bewuster kiezen hoe jij een gesprek ingaat. En je kunt de samenleving niet naar jouw hand zetten, maar misschien vandaag iemand aandacht geven die anders onopgemerkt was gebleven.

Soms leidt dat tot een volgende stap en soms blijft het voorlopig bij een gebaar. De betekenis ervan hangt niet alleen af van de omvang van het resultaat. Ze kan ook liggen in het feit dat je iets wat je werkelijk belangrijk vindt niet uitsluitend aan anderen overlaat.

Dat kan moed vragen: je zet je in voor iets waarvan niemand kan beloven dat het zal ontstaan, en zelfs een eerste poging kan tegenvallen.

En als er bijna niemand komt?

Laten we eerlijk zijn: het kan ook mislukken. Misschien zitten de vrijwilligers die eerste woensdag een uur naast een kan koffie te wachten en komen er uiteindelijk maar twee bezoekers. Misschien blijkt het tijdstip niet handig of is de drempel voor de mensen die ze wilden bereiken toch te hoog.

Dan is het verleidelijk om te zeggen: ‘Zie je wel, we hadden gelijk.’ Maar je kunt ook kijken naar wat die middag werkelijk heeft laten zien. Waren mensen op de hoogte? Voelden ze zich uitgenodigd? Was de plek geschikt? En willen de vrijwilligers het nog een keer proberen, of is het eerlijker te stoppen?

Doorzetten hoeft niet altijd het antwoord te zijn. Misschien werkt deze vorm niet en vraagt het idee om een andere aanpak. Of komt er voorlopig niets van terecht.

Ergens voor willen staan betekent ook rekening houden met de kans dat het anders loopt dan je hoopt. Het verschil is dat je zo’n uitkomst niet al bij voorbaat laat bepalen of je het überhaupt de moeite waard vindt iets te onderzoeken.

💡 Welk idee zou jij meer ruimte geven als een eerste poging niet onmiddellijk hoefde te bewijzen dat het een succes wordt?

Die ene middag waarop iemand toch binnenstapt

Stel je voor dat het uiteindelijk zover komt. Op een woensdagmiddag staan er een paar tafels bij elkaar. De koffie pruttelt, de koekjes liggen op een schoteltje en de vrijwilligers kijken af en toe naar de deur. Er is geen feestelijke opening en niemand heeft een groot succes aangekondigd. Het buurthuis is gewoon een paar uur toegankelijk voor iedereen die zin heeft om langs te komen.

Aanvankelijk blijft het rustig. Iemand komt binnen om te vragen hoe laat een andere activiteit begint en neemt toch een kop koffie aan. Later verschijnt een vrouw met haar buurvrouw. Ze hebben elkaar al jaren niet zo uitgebreid gesproken als die middag.

En dan komt er een man binnen die zijn jas nog aanhoudt. Hij kijkt even rond en zegt dat hij eigenlijk alleen wilde zien wat er te doen was. Hij neemt plaats aan het uiteinde van de tafel. Een vrijwilliger vraagt of hij koffie lust en een andere bezoeker begint een gesprek over de straat waarin ze allebei blijken te wonen.

Even later hangt zijn jas over de stoel. Wanneer iemand vraagt of hij nog koffie wil, schuift hij zijn kopje naar voren.

Misschien is het diezelfde buurman die maanden eerder vertelde dat de dagen soms lang duren. Misschien is het iemand anders. Dat doet er voor de betekenis van het moment eigenlijk niet toe. Er is iemand binnengekomen die anders misschien gewoon thuis had gezeten, en voor wie die middag even iets anders bracht.

De volgende dag zijn de beperkingen er nog. Niemand weet of dit initiatief over drie maanden nog bestaat. De eenzaamheid in de wijk is niet opgelost.

Maar aan die tafel is wel iets gebeurd wat er eerder niet was. Twee mensen hebben elkaar ontmoet, er is gelachen en iemand die alleen maar even kwam kijken, bleef uiteindelijk zitten.

Ik stel me voor dat de vrouw die het idee opperde later met de anderen de kopjes opruimt. Ze hoeft geen groot verhaal te houden over wat ze bereikt hebben. Misschien kijkt ze alleen even naar de stoel waar die man zat en zegt ze: ‘Nou, daarvoor was het toch mooi de moeite waard.’

Niet omdat alles gelukt is, maar omdat de mogelijkheid die bijna aan de vergadertafel strandde, voor even werkelijkheid werd.

En jij? Waar loop jij steeds opnieuw tegenaan?

Misschien begrijp je heel goed wat er speelt. Maar toch blijven dezelfde gedachten, gevoelens of patronen terugkomen.

Wat blijf jij vasthouden?

Conclusie: geef de werkelijkheid niet te snel het laatste woord

Soms begint idealisme met iets wat je raakt en dat je niet zomaar voorbij wilt laten gaan. Je kijkt naar de werkelijkheid, ziet wat er ontbreekt en voelt het verlangen om daar iets tegenover te stellen. Realisme helpt je vervolgens ontdekken wat ervoor nodig is. Welke grenzen zijn werkelijk aanwezig, welke vragen moeten beantwoord worden en wat kun je zelf bijdragen?

De ontmoeting tussen die twee hoeft niet uit te monden in een groot plan. Soms levert ze een goed gesprek op, een andere manier van kijken of een middag waarop iemand zich eindelijk weer even welkom voelt. En soms lukt het niet, hoe zorgvuldig je ook hebt geprobeerd. Dat maakt het verlangen naar een menselijkere, eerlijkere of vrijere werkelijkheid nog niet betekenisloos.

Misschien is dat wat ik je met dit verhaal vooral wil meegeven: neem de bezwaren serieus, kijk eerlijk naar wat mogelijk is en gun jezelf toch de ruimte om de vraag te blijven stellen die ergens iets in beweging kan zetten.

De werkelijkheid serieus nemen betekent niet dat je haar het laatste woord hoeft te geven.

Verder ontdekken wat er mogelijk wordt wanneer je anders kijkt

Een andere mogelijkheid zien vraagt soms dat je vertrouwde aannames opnieuw onderzoekt. Soms vraagt het moed om werkelijk iets te doen en soms begint verandering met hoop, terwijl er aan de buitenkant nog weinig is veranderd. Deze drie blogs verdiepen elk een andere kant van die beweging.

• Tijdens corona kon het anders. Waarom doen we weer hetzelfde?
  Gewoonten die jarenlang vanzelfsprekend leken, veranderden tijdens de coronaperiode soms onverwacht snel. Wat zegt het over onze aannames dat sommige dingen ineens toch mogelijk bleken, en waarom keerden we daarna vaak terug naar het vertrouwde?
• De diepe kracht van moed: trouw blijven aan jezelf als het spannend wordt
  Een mogelijkheid zien is één ding. Haar serieus nemen wanneer anderen twijfelen, kan moed vragen. Deze blog onderzoekt hoe je trouw blijft aan wat voor jou belangrijk is, zonder vooraf zekerheid te eisen over de afloop.
• Hoop opent niet de toekomst — ze opent jou
  Soms verandert de werkelijkheid voorlopig nauwelijks en ontstaat er vanbinnen toch weer belangstelling voor wat het leven kan brengen. Dit verhaal laat zien waarom hoop waardevol kan zijn zonder een goede afloop te beloven.

Veelgestelde vragen over idealisme en realisme

Wat is het verschil tussen idealisme en realisme? Idealisme helpt je zien wat je belangrijk vindt en wat er anders zou kunnen. Realisme helpt je onderzoeken welke omstandigheden, middelen en grenzen er op dit moment zijn. Samen kunnen ze richting geven aan keuzes die zowel betekenisvol als uitvoerbaar zijn.

Is idealisme hetzelfde als naïef zijn? Nee. Je kunt de moeilijkheden en risico’s van een situatie goed begrijpen en toch blijven onderzoeken of er een andere mogelijkheid is. Naïviteit ontstaat eerder wanneer je belangrijke feiten of gevolgen negeert dan wanneer je ergens naar verlangt.

Wat betekent het gouden kruispunt tussen idealisme en realisme? Het is het punt waarop je een verlangen naar iets beters verbindt met een eerlijke blik op wat nu mogelijk is. Je onderzoekt wat je kunt doen, zonder de bezwaren weg te wuiven of ze automatisch als definitief antwoord te behandelen.

Hoe ga ik om met mensen die mijn ideeën onrealistisch vinden? Vraag welke bezwaren ze precies zien en neem de praktische gevolgen serieus. Zo ontdek je of er werkelijk een onoverkomelijke grens is of dat een andere vorm, een proef of een beter moment misschien mogelijk is.

Wat als mijn ideaal voorlopig niet haalbaar is? Dan kan dat teleurstellen en hoef je jezelf niet onder druk te zetten om toch door te gaan. Je kunt onderzoeken of er een andere manier is om ruimte te geven aan wat je belangrijk vindt, ook wanneer de oorspronkelijke vorm voorlopig niet mogelijk blijkt.