Made in Me: hoeveel van je zelfbeeld heb je zelf gekozen?

Veel van wat jij vandaag over jezelf denkt, is niet op één moment ontstaan. Je zelfbeeld heeft zich laag voor laag gevormd uit ervaringen, reacties van anderen, rollen die je aannam en conclusies die je onderweg over jezelf trok. Sommige daarvan passen nog steeds bij je, terwijl andere zo vertrouwd zijn geworden dat je ze als een deel van jezelf bent gaan zien, ook al ontstonden ze ooit vooral om erbij te horen, waardering te krijgen of jezelf te beschermen.

Daarom gaat Made in Me niet over jezelf volledig opnieuw uitvinden of een betere versie van jezelf maken. De interessantere vraag is hoeveel van het beeld dat jij vandaag van jezelf hebt werkelijk door jou is gekozen, en hoeveel ooit is ontstaan uit wat je dacht nodig te hebben. Een rol die je lang genoeg speelt, kan gaan voelen als karakter. Een overtuiging die je vaak genoeg herhaalt, kan klinken als een feit.

Loslaten begint wanneer je zulke oude lagen niet langer automatisch als jouw identiteit hoeft te behandelen. Je hebt niet alle verf gekozen waarmee jouw zelfbeeld is ontstaan, maar je kunt wel steeds bewuster onderzoeken wat je daarvan vandaag nog wilt meenemen. Zo kan een leven dat lange tijd mede Made in fear was langzaam steeds meer Made in Me worden.

Drie vragen om even bij stil te staan

• Welke eigenschap van jezelf beschrijf jij vaak met de woorden zo ben ik nu eenmaal? → Misschien klopt die beschrijving nog steeds, maar misschien is het ook een rol of patroon dat zo vertrouwd is geworden dat je nauwelijks nog onderzoekt waar het ooit begon.
• Welke versie van jezelf heeft je vroeger geholpen om erbij te horen, waardering te krijgen of moeilijkheden te voorkomen? → Juist wat ooit bescherming gaf, kan later zo vanzelfsprekend worden dat je het voor je identiteit gaat houden.
• Waar laat jouw leven inmiddels iets anders zien dan het oude beeld dat je nog van jezelf draagt? → Misschien ben jij veranderd, terwijl een vertrouwde overtuiging nog steeds bepaalt wat je jezelf wel en niet toestaat.

Een klein bordje in een museum zette mij aan het denken

Jaren geleden liep ik door de Hermitage in Amsterdam, tussen werken van de Hollandse Meesters. Bij een aantal schilderijen zag ik een kleine aanduiding met de woorden “Made in…”, gevolgd door de plaats waar het werk was ontstaan. Op zichzelf was daar niets bijzonders aan, maar de formulering bleef bij mij hangen.

Made in.

Waar is iets ontstaan? Welke omgeving, omstandigheden en invloeden hebben eraan bijgedragen dat het werk uiteindelijk geworden is zoals het nu voor je hangt?

Terwijl ik tussen die schilderijen liep, kwam er een andere gedachte bij me op:

Made in Me.

Want ook het beeld dat je van jezelf hebt, ontstaat ergens. Niet op een doek dat op een ezel staat, maar in de manier waarop je naar jezelf kijkt, wat je over jezelf bent gaan geloven en welke rollen je in de loop van je leven steeds opnieuw hebt ingenomen.

Een schilderij bestaat uit lagen. Sommige penseelstreken blijven zichtbaar, andere verdwijnen bijna volledig onder nieuwe verf en soms blijkt pas veel later dat er onder het zichtbare werk nog een eerdere versie verborgen ligt.

Met ons zelfbeeld gebeurt iets vergelijkbaars.

Wat vandaag voelt als dit ben ik, kan voor een deel zijn opgebouwd uit veel oudere lagen: een opmerking die je ooit serieus nam, een rol waarin je waardering kreeg, een conclusie die logisch voelde na iets wat je meemaakte of gedrag waarmee je aansluiting vond bij je omgeving.

Juist doordat zulke lagen al zo lang aanwezig zijn, merk je vaak nauwelijks meer dat ze ooit ergens begonnen zijn. Ze voelen niet meer als iets wat je hebt aangeleerd of bent gaan geloven.

Ze voelen als jezelf.

En precies daar ontstaat voor mij een interessante vraag:

Hoeveel van het beeld dat jij vandaag van jezelf hebt, heb je eigenlijk zelf gekozen?

Niet iedere lijn op jouw doek is door jou gezet

Geen mens vormt zichzelf volledig. Je groeit op tussen andere mensen en zij reageren op je, verwachten dingen van je, waarderen bepaalde eigenschappen en vinden andere misschien ingewikkelder. Zo ontdek je gaandeweg welk gedrag verbinding oplevert, waar spanning door ontstaat en welke kant van jezelf gemakkelijk wordt ontvangen.

Misschien werd jij thuis al vroeg de verstandige. Daardoor leerde je verantwoordelijkheid nemen en rekening houden met anderen. Daar kunnen prachtige kwaliteiten uit zijn ontstaan, terwijl je tegelijkertijd misschien gewend raakte om je eigen behoeften gemakkelijker naar de achtergrond te schuiven.

Misschien was jij degene die weinig problemen gaf. Je voelde snel aan hoe de sfeer was en merkte dat aanpassen vaak de rustigste oplossing was. Jaren later noem je jezelf misschien flexibel, terwijl je niet altijd meer opmerkt dat je oorspronkelijk iets anders wilde.

Of misschien kreeg je vooral waardering wanneer je presteerde. Niemand hoefde letterlijk tegen je te zeggen dat je alleen waardevol was wanneer je iets bereikte. Het kan voldoende zijn geweest dat succes aandacht en erkenning opleverde, waardoor presteren langzaam verweven raakte met het beeld dat je van jezelf kreeg.

Dat maakt zulke eigenschappen niet onecht. Je kunt werkelijk verantwoordelijk, behulpzaam, ambitieus of rustig zijn. Alleen bestaat er verschil tussen een eigenschap die je vrij kunt gebruiken en een rol waarvan je het gevoel hebt dat je haar móét blijven spelen.

Daarom vind ik het te eenvoudig om te zeggen dat je alleen hoeft te ontdekken wie je werkelijk bent en vervolgens alle invloed van buitenaf moet wegstrepen. Andere mensen, gebeurtenissen en omstandigheden hebben je mede gevormd. De belangrijkere vraag is of alles wat je onderweg hebt overgenomen vandaag nog steeds jouw leven hoeft te bepalen.

Wil je verder onderzoeken hoe verwachtingen van buiten onderdeel van je eigen zelfbeeld kunnen worden? Lees dan Waarom sociale verwachtingen je verder van jezelf kunnen brengen.

Je hebt niet alle verf gekozen waarmee jouw zelfbeeld is ontstaan. Maar je hoeft er ook niet je hele leven mee te blijven schilderen.

Wanneer een rol langzaam verandert in ‘zo ben ik’

Een rol verandert meestal niet op één duidelijk moment in identiteit. Dat proces verloopt subtieler. Je ontdekt dat bepaald gedrag werkt, krijgt er reacties op, herhaalt het en na verloop van tijd wordt iets wat je eerst deed onderdeel van het beeld dat je van jezelf hebt.

Stel dat je al jong merkt dat het helpt wanneer jij degene bent die sterk blijft. Misschien is er thuis al genoeg onrust en wil je geen extra zorgen veroorzaken. Je lost je eigen problemen op, relativeert wat je raakt en wordt degene op wie anderen kunnen rekenen. Mensen waarderen je zelfstandigheid en misschien ben je daar zelf ook trots op.

Jaren later gebeurt er iets wat je werkelijk raakt. Iemand vraagt hoe het met je gaat en nog voordat je rustig hebt kunnen voelen wat het eerlijke antwoord zou zijn, hoor je jezelf zeggen dat het prima gaat. Niet omdat je bewust iets verbergt, maar omdat sterk zijn inmiddels zo verweven is geraakt met het beeld dat je van jezelf hebt dat kwetsbaarheid bijna voelt als gedrag dat niet bij jou hoort.

Eerst was sterk zijn iets wat je deed. Daarna werd het iets waarin je goed werd, vervolgens iets waarvoor je waardering kreeg en uiteindelijk misschien iets waarvan je ging zeggen:

Zo ben ik nu eenmaal.

Hetzelfde kan gebeuren met voorzichtigheid, perfectionisme, behulpzaamheid, bescheidenheid, onafhankelijkheid of de neiging eerst naar een ander te kijken voordat je jezelf serieus neemt.

Misschien ben je dus niet eenvoudigweg iemand die geen grenzen kan stellen. Misschien heb je langdurig ervaren dat aanpassen minder risico gaf dan teleurstellen. Misschien ben je niet iemand die altijd twijfelt, maar heb je geleerd dat eerst alles zeker weten veiliger voelde dan een fout maken. En misschien ben je niet iemand die nu eenmaal alles zelf doet, maar is onafhankelijkheid ooit een verstandige manier geworden om jezelf niet afhankelijk te maken van iemand die er niet altijd voor je was.

Wanneer je dat ziet, verdwijnt persoonlijke verantwoordelijkheid niet. Er ontstaat juist meer ruimte om eerlijk te onderscheiden wat nog bij je past en wat je vooral bent blijven herhalen omdat het vertrouwd werd.

De vraag wordt dan minder:

Wat is er mis met mij?

En meer:

Wat ben ik zo vaak gaan doen dat ik het uiteindelijk ben gaan zien als wie ik ben?

Van Made in fear naar Made in Me

Hier krijgt Made in fear voor mij betekenis. Niet als oordeel over een fout leven en ook niet als etiket voor iemand die te weinig moed heeft, maar als naam voor momenten waarop bescherming meer invloed kreeg dan vrije keuze.

Je paste je misschien aan omdat afwijzing spannend voelde. Je probeerde controle te houden omdat onzekerheid moeilijk te verdragen was. Je hield jezelf vaker op de achtergrond omdat zichtbaar worden risico leek te geven, of je bleef degene die sterk was omdat je niet goed wist wat er zou gebeuren wanneer jij zelf steun nodig had.

Daar zat meestal iets begrijpelijks onder. Wat ooit uit angst, onzekerheid of behoefte aan bescherming ontstond, kan je werkelijk geholpen hebben. Misschien hield een bepaalde rol verbinding in stand, gaf controle houvast of hielp aanpassing je door een periode waarin je weinig andere mogelijkheden zag.

Juist daarom laat zo’n patroon zich niet eenvoudig wegredeneren. Je laat immers niet alleen gedrag los, maar raakt ook aan iets wat je ooit veiligheid, waardering of voorspelbaarheid gaf.

Toch kan hetzelfde patroon later een andere prijs krijgen. Zorgvuldigheid blijft een prachtige kwaliteit totdat je niets meer durft te proberen zonder zekerheid over de uitkomst. Zorgzaamheid blijft waardevol totdat je voortdurend eerst voelt wat een ander nodig heeft en jezelf bijna automatisch uit de afweging laat verdwijnen. Sterk kunnen zijn helpt je veel te dragen, maar wordt zwaar wanneer je jezelf niet meer toestaat dat iets je raakt.

De beweging naar Made in Me betekent daarom niet dat je deze eigenschappen moet vervangen door hun tegenovergestelde. Je hoeft niet minder zorgvuldig, behulpzaam of sterk te worden.

Het verschil ontstaat wanneer je zulke eigenschappen steeds vaker kunt gebruiken omdat je ervoor kiest, in plaats van omdat een oude bescherming nauwelijks ruimte laat voor iets anders.

Made in Me betekent niet dat je zonder invloed van angst, anderen of je geschiedenis leeft. Het betekent dat je steeds bewuster kunt onderscheiden wat je daarvan vandaag nog wilt meenemen.

Dat is subtieler dan jezelf opnieuw uitvinden, maar misschien ook veel vrijer.

Ben jij dit werkelijk, of ben je ermee samengevallen?

Wanneer een gedachte, gevoel of rol lang genoeg meegaat, verdwijnt gemakkelijk het onderscheid tussen wat je hebt en wat je bent.

Je zegt dan niet meer dat je in bepaalde situaties onzekerheid ervaart, maar dat je nu eenmaal onzeker bent. Je zegt niet dat je het moeilijk vindt om in een groep het woord te nemen, maar dat je gewoon niet iemand bent die op de voorgrond treedt. Wat ooit een reactie was, wordt zo langzaam een beschrijving van je identiteit.

Taal lijkt misschien iets kleins, maar ze laat goed zien hoe gemakkelijk een ervaring of patroon een vaste plek kan krijgen in het beeld dat je van jezelf hebt.

Wanneer je onzekerheid hebt, kun je onderzoeken wanneer die verschijnt en wat ermee samenhangt. Wanneer je jezelf als een onzeker mens bent gaan zien, lijkt diezelfde onzekerheid eerder onderdeel van een vast ontwerp waaraan weinig te veranderen valt.

Daarom vind ik deze vraag zo waardevol:

Ben ik dit, of heb ik dit?

Niet omdat je jezelf met een taaltruc moet overtuigen dat alles anders is. Het gaat erom dat een oude beschrijving niet langer het hele doek hoeft te vullen. Een patroon kan echt zijn en invloed hebben, zonder daarmee de volledige waarheid te worden over wie jij bent.

Wil je dit onderscheid verder onderzoeken? Lees dan Jij hebt ze, je bent ze niet: de kracht van bewustzijn.

Daar kan loslaten beginnen. Niet door uit te wissen wat er geweest is, maar door minder stevig vast te houden aan de gedachte dat een oude laag automatisch de definitieve versie van jou moet zijn.

Made in Me betekent niet dat je een nieuwe perfecte versie moet schilderen

Zodra je ontdekt dat je zelfbeeld minder vaststaat dan je altijd dacht, ligt er een nieuwe valkuil op de loer. Persoonlijke ontwikkeling kan ongemerkt het volgende project worden waarin je jezelf opnieuw probeert te verbeteren.

Je gaat nadenken over wie je zou moeten worden, welke versie van jezelf vrijer, sterker of succesvoller zou zijn en hoe je daar zo snel mogelijk naartoe komt. Voor je het weet heb je het oude schilderij niet losser leren vasthouden, maar vervangen door een nieuw ideaal waaraan je opnieuw probeert te voldoen.

Dat is niet wat ik bedoel met Made in Me.

Misschien ontdek je juist dat een rol waarvan je dacht dat je haar moest loslaten iets waardevols bevat. Je bent bijvoorbeeld werkelijk iemand die graag voor anderen zorgt. Het probleem zat dan niet in het zorgen, maar in het feit dat jijzelf structureel uit beeld verdween.

Of je bent van nature voorzichtig. Ook dat kan een mooie kwaliteit zijn. Het wordt pas beperkend wanneer voorzichtigheid ervoor zorgt dat mogelijkheden verdwijnen voordat je ze werkelijk hebt onderzocht.

Een zelfbeeld hoeft daarom niet steeds positiever of indrukwekkender te worden. Het mag vooral waarachtiger en ruimer worden, zodat je jezelf niet langer hoeft op te sluiten in één oude omschrijving.

Je kunt sterk zijn en soms steun nodig hebben. Je kunt zorgzaam zijn en grenzen stellen. Je kunt voorzichtig zijn en toch iets nieuws proberen. Je kunt zelfstandig zijn zonder alles alleen te hoeven dragen.

Daarmee hoef je jezelf niet te vervangen.

Je maakt ruimte voor delen van jezelf die eerder nauwelijks zichtbaar mochten worden.

Een meesterwerk hoeft geen perfecte versie van jou te zijn

Misschien wordt de schilderijmetafoor juist hier het meest interessant.

Een meesterwerk is niet waardevol omdat iedere penseelstreek foutloos is of omdat onder de zichtbare verf niets meer van eerdere versies te vinden is. Oude lagen, correcties, veranderingen en onverwachte details kunnen juist onderdeel zijn van wat een werk diepte en karakter geeft.

Waarom zouden we van onszelf dan verwachten dat alles wat ooit uit angst, onzekerheid of aanpassing ontstond eerst verdwenen moet zijn voordat ons leven werkelijk van ons mag voelen?

Misschien hoeven oude lagen helemaal niet weg.

Misschien hoeven ze alleen niet langer het hele schilderij te bepalen.

Je kunt erkennen dat je jezelf ooit op de achtergrond hield zonder de persoon die dat deed af te wijzen. Je kunt begrijpen waarom bevestiging belangrijk voor je werd zonder jezelf zwak te vinden. En je kunt zien dat je jarenlang een bepaalde rol speelde terwijl je tegelijkertijd erkent dat die rol ook kwaliteiten heeft voortgebracht die je wilt behouden.

Loslaten wordt dan geen grote schoonmaak waarbij het oude doek wordt weggegooid. Het wordt een zorgvuldiger proces waarin je opnieuw kijkt naar wat nog klopt, wat ooit bescherming was, wat werkelijk belangrijk voor je is en wat je vooral bent blijven herhalen omdat het vertrouwd is.

Daarom kan Made in Me ook geen eindpunt zijn. Je leven blijft veranderen en jij verandert mee. Nieuwe ervaringen kunnen zichtbaar maken wat je eerder niet over jezelf wist, terwijl iets wat vandaag goed past over tien jaar opnieuw bekeken mag worden.

Je hoeft daarvoor geen vaste, zuivere versie van jezelf te vinden die ergens onder alle invloeden verborgen ligt.

Misschien bestaat trouw zijn aan jezelf juist uit de bereidheid om steeds opnieuw eerlijk te onderzoeken wat nog bij je past.

Een meesterwerk ontstaat niet doordat je een perfecte versie van jezelf schildert, maar doordat het doek steeds eerlijker van jou wordt.

Misschien raakt dit precies aan wat jij al langer meedraagt.

Niet omdat je het niet begrijpt.
Maar omdat het nog iets met je doet.

Wat je vasthoudt, werkt vaak langer door dan je denkt.

Loslaten begint met stilstaan bij wat er vanbinnen om aandacht vraagt.

Samen kijken wat jou vasthoudt →

Eerst rustig verder lezen? Lees wat loslaten echt betekent .

Conclusie: misschien vertelt de oorsprong niet hoe het werk moet eindigen

Wanneer ik terugdenk aan dat kleine Made in… naast die schilderijen in de Hermitage, begrijp ik beter waarom die woorden mij zijn bijgebleven. Ze vertelden waar een werk was ontstaan, maar daarmee nog niet alles over wat het werk geworden was.

Met onszelf is dat niet wezenlijk anders.

Ook jouw zelfbeeld heeft een oorsprong. Het is gevormd door mensen die belangrijk voor je waren, ervaringen die iets met je deden, verwachtingen waaraan je probeerde te voldoen en manieren waarop je jezelf hebt beschermd. Een deel daarvan voelt waarschijnlijk nog steeds helemaal van jou, terwijl andere lagen misschien vooral iets vertellen over wat je ooit nodig had.

Je hoeft die geschiedenis niet uit te wissen om vrijer te worden. Ze hoort bij het doek.

Maar oorsprong hoeft geen bestemming te zijn.

Misschien is een deel van wat jij altijd jouw karakter hebt genoemd inderdaad een wezenlijk onderdeel van jou. Misschien begon een ander deel ooit als bescherming. En misschien zijn die twee inmiddels zo met elkaar verweven dat je ze niet in één middag van elkaar kunt scheiden.

Dat hoeft ook niet.

Het begint al wanneer je opnieuw durft te kijken naar alles waarvan je tot nu toe dacht:

Zo ben ik nu eenmaal.

Soms ontdek je dan niet dat je iemand anders moet worden, maar dat je minder strak hoeft vast te houden aan een beeld dat ooit logisch was. Je kunt behouden wat werkelijk bij je past en ruimte maken rond wat jou niet langer volledig hoeft te bepalen.

Misschien is dat uiteindelijk de beweging van Made in fear naar Made in Me: niet een leven waarin angst, anderen of je verleden geen invloed meer hebben, maar een leven waarin die invloeden niet langer vanzelfsprekend de volgende laag op jouw doek schilderen.

Als je verder wilt onderzoeken hoe een oud beeld van jezelf je leven blijft sturen

Wanneer je eenmaal ziet dat jouw zelfbeeld uit verschillende lagen is opgebouwd, ontstaan vanzelf nieuwe vragen. Hoe beïnvloedt een oud beeld wat je jezelf vandaag toestaat? Waarom blijven beschermingspatronen bestaan, zelfs wanneer ze je inmiddels beperken? En hoe verhouden ontdekken wie je bent en bewust kiezen wie je verder wordt zich tot elkaar?

• Je zelfbeeld als kompas: past het nog bij wie je nu bent?
  Een zelfbeeld beschrijft niet alleen hoe je naar jezelf kijkt, maar beïnvloedt ook welke mogelijkheden je bij jezelf vindt passen. Dit artikel helpt je onderzoeken waar een oud beeld nog richting geeft terwijl jouw leven inmiddels misschien iets anders laat zien.
• Waarom oude overlevingsstrategieën je later kunnen beperken
  Sommige eigenschappen en patronen die vanzelfsprekend bij je lijken te horen, kunnen ooit mede zijn ontstaan als bescherming. Deze kennisbankpagina verdiept waarom zulke strategieën hardnekkig kunnen blijven en waarom begrijpen waarvoor ze ooit dienden belangrijk is voordat je ze losser kunt laten.
• Jezelf vinden versus jezelf creëren — ontdekken wie je bent en kiezen wie je wordt
  Wanneer een oud beeld niet langer vaststaat, ontstaat een volgende vraag: wat ontdek je over jezelf en wat geef je bewust verder vorm? Dit artikel onderzoekt waarom jezelf vinden en jezelf creëren geen tegenpolen hoeven te zijn.

Veelgestelde vragen over zelfbeeld, identiteit en Made in Me

Hoe ontstaat het beeld dat ik van mezelf heb? Je zelfbeeld groeit uit ervaringen, reacties van anderen, rollen die je inneemt en conclusies die je daar in de loop van je leven aan verbindt. Sommige daarvan blijven passend, terwijl andere zo vertrouwd kunnen raken dat je nauwelijks nog merkt dat ze ooit zijn ontstaan en dus niet hetzelfde zijn als een onveranderlijke waarheid over wie je bent.

Hoe weet ik of iets echt bij mij hoort of vooral een oude rol is? Dat is niet altijd scherp te scheiden, omdat een rol na jaren ook werkelijk onderdeel van je kan zijn geworden. Een bruikbare vraag is hoeveel vrijheid je erin ervaart: kun je ook anders handelen wanneer de situatie daarom vraagt, of voelt de rol alsof je nauwelijks een andere mogelijkheid hebt?

Betekent Made in Me dat ik mezelf helemaal zelf kan bepalen? Nee. Je bent mede gevormd door omstandigheden, relaties en ervaringen die je niet allemaal hebt gekozen. Made in Me gaat juist over het deel waarin je vandaag wel invloed hebt: bewuster onderzoeken wat je wilt blijven meenemen en wat niet langer automatisch jouw keuzes hoeft te bepalen.

Waarom houd ik vast aan een beeld van mezelf dat mij beperkt? Omdat zo’n beeld vaak niet alleen beperkend is geweest, maar ook veiligheid, waardering, voorspelbaarheid of verbinding kan hebben gegeven. Daardoor kan het vertrouwd blijven voelen, zelfs wanneer de prijs inmiddels groter is geworden dan de bescherming die het nog biedt.

Hoe laat ik een oud zelfbeeld los zonder mezelf af te wijzen? Door niet te beginnen met de gedachte dat het oude beeld fout was. Wanneer je eerst onderzoekt waar het vandaan kwam, welke functie het ooit voor je had en of het vandaag nog steeds bij je past, wordt loslaten geen afwijzing van wie je was, maar ruimte rond wie je inmiddels ook bent.