Zenuwachtigheid komt niet door wat je doet, maar door wat je vasthoudt. Daarmee bedoel ik niet dat een presentatie, eerste ontmoeting of belangrijk gesprek geen spanning kan oproepen. De extra onrust ontstaat vaak doordat je probeert vast te houden aan hoe het moet gaan, hoe je wilt overkomen of welke uitkomst je hoopt te krijgen.
Tegelijk probeer je meestal iets te voorkomen: dat je een fout maakt, wordt afgewezen, stilvalt, onzeker overkomt of de controle verliest. Je houdt daardoor aan de ene kant vast aan wat je wilt en verzet je je aan de andere kant tegen wat je niet wilt voelen of meemaken. Hoe sterker die greep wordt, hoe meer zenuwachtigheid zich kan vastzetten.
Loslaten betekent niet dat je eerst van je zenuwen af moet. Vertrouwen groeit wanneer je kunt voelen wat er is, ziet wat je probeert te controleren en iets van die greep kunt verzachten. Je hoeft niet vooraf te weten hoe iets afloopt om aanwezig te kunnen blijven bij wat er gebeurt.
Drie vragen om even bij stil te staan
- Wat wil jij dat er absoluut goed gaat wanneer je zenuwachtig wordt? → Juist daar kan zichtbaar worden aan welke uitkomst, reactie of versie van jezelf je probeert vast te houden.
- Wat wil je op zo’n moment vooral níét voelen of meemaken? → Misschien afwijzing, ongemak, onzekerheid, een fout of de ervaring dat iemand anders iets van je vindt.
- Wat zou er veranderen wanneer je zenuwachtig mag zijn zonder dat je die spanning eerst hoeft op te lossen? → Dan hoeft vertrouwen niet te wachten tot je rustig bent en ontstaat er ruimte om aanwezig te blijven bij wat werkelijk gebeurt.
Je bent niet alleen zenuwachtig voor wat er gaat gebeuren
Je moet over een uur een presentatie geven. Inhoudelijk ben je voorbereid. Je kent je onderwerp, hebt je verhaal verschillende keren doorgenomen en weet eigenlijk dat je voldoende hebt gedaan.
Toch merk je dat je lichaam reageert wanneer het moment dichterbij komt. Je hart klopt sneller, je handen voelen wat klammer en je adem zit iets hoger. Op zichzelf is dat nog niet meer dan wat er op dat moment in je lichaam gebeurt.
Maar bijna onmiddellijk komt er iets bij:
Als ik maar niet dichtklap. Hopelijk horen ze niet dat mijn stem trilt. Ik moet wel rustig overkomen. Straks krijg ik een vraag waarop ik het antwoord niet weet.
Vanaf dat moment ben je niet alleen meer bezig met de presentatie. Je bent ook bezig met jezelf tijdens de presentatie. Je controleert je adem, let op je hartslag en probeert te voelen of je inmiddels al wat rustiger bent geworden. Wanneer de spanning er nog steeds is, kan daar gemakkelijk een volgende gedachte bovenop komen: Waarom lukt het me niet gewoon om te ontspannen?
De eerste spanning hoort misschien gewoon bij een belangrijk moment. De tweede laag ontstaat doordat je vindt dat die spanning er niet zou mogen zijn en probeert die onder controle te krijgen.
“Je hoeft niet eerst rustig te zijn om te kunnen vertrouwen.”
Daarmee verandert ook de vraag. Niet langer: Hoe krijg ik mijn zenuwen zo snel mogelijk weg? Maar: Wat gebeurt er wanneer ik ze niet onmiddellijk hoef weg te krijgen?
Hoe harder je jezelf controleert, hoe minder je aanwezig bent
Wanneer iets spannend is, probeer je vaak meer te beheersen dan je zelf doorhebt.
Bij die presentatie wil je natuurlijk graag dat het goed gaat. Je hebt tijd geïnvesteerd en wilt iets duidelijk overbrengen. Daar is niets mis mee. Maar ongemerkt kan ik wil graag een goede presentatie geven veranderen in dit moet goed gaan.
Vervolgens komt de reactie van anderen erbij. Je wilt dat mensen geïnteresseerd kijken, dat ze je deskundig vinden en dat kritische vragen niet betekenen dat je tekortschiet. Ook dat is menselijk, totdat jouw rust steeds afhankelijker wordt van hoe de mensen tegenover je reageren.
En dan ben jij er zelf nog. Je wilt niet blozen, niet hakkelen, geen stilte laten vallen en vooral niet zichtbaar maken dat je zenuwachtig bent.
Juist die zelfcontrole kan je steeds verder weghalen bij wat je eigenlijk kwam doen. Terwijl iemand een vraag stelt, ben je misschien niet helemaal meer aan het luisteren. Een deel van je aandacht is bezig met je stem, je houding en de vraag hoe je op de ander overkomt.
Je observeert jezelf terwijl je tegelijkertijd probeert jezelf te zijn.
In De valstrik van controle: waarom loslaten bevrijdt lees je meer over hoe controle veiligheid kan beloven, maar juist meer spanning kan veroorzaken wanneer jouw rust afhankelijk wordt van wat je niet volledig kunt beheersen.
💡 Waar probeer jij tijdens spannende momenten niet alleen de situatie, maar ook jezelf of de reactie van de ander onder controle te houden?
Het gaat er niet om dat je jezelf veroordeelt omdat je controle probeert te houden. Het helpt vooral wanneer je ziet waar je aandacht naartoe gaat zodra iets belangrijk voor je wordt.
Je houdt vast aan wat je wilt én verzet je tegen wat je niet wilt
Bij zenuwachtigheid spelen vaak twee bewegingen tegelijk. Aan de ene kant houd je vast aan wat je graag wilt dat er gebeurt. Aan de andere kant verzet je je tegen wat je juist niet wilt voelen of meemaken.
Je kunt dat zien als hechting en aversie.
Hechting ontstaat wanneer je je steeds sterker vastzet op hoe iets volgens jou moet verlopen. Bij de presentatie kan dat zijn: ik moet overtuigend zijn, ik wil dat ze mijn verhaal goed vinden en ik mag geen fout maken.
Aversie is de andere kant van dezelfde spanning: ik wil niet afgaan, ik wil geen kritiek krijgen, ik wil me niet onzeker voelen en ik wil vooral niet dat anderen merken dat ik zenuwachtig ben.
Die twee bewegingen kunnen tegelijkertijd actief zijn. Je probeert de gewenste ervaring naar je toe te trekken en de ongewenste ervaring op afstand te houden. Daardoor komt steeds meer druk op een moment dat helemaal niet perfect hoeft te verlopen.
Hetzelfde zie je bij een eerste ontmoeting. Je vindt iemand leuk en hoopt dat er een klik ontstaat. Dat verlangen is op zichzelf niet het probleem. Maar wanneer ik zou het leuk vinden als dit iets wordt verandert in deze persoon moet mij leuk vinden, krijgt ieder antwoord, iedere stilte en iedere blik ineens extra betekenis.
Tegelijk wil je misschien voorkomen dat het ongemakkelijk wordt of dat je wordt afgewezen. Voor je het weet ben je niet meer werkelijk nieuwsgierig naar de ander, maar voortdurend bezig met de vraag of je het goed doet.
Zenuwachtigheid krijgt daardoor meer voeding dan door de ontmoeting of presentatie alleen. Je probeert tegelijkertijd vast te houden aan de ene mogelijkheid en de andere op afstand te houden.
Veiligheid zoeken kan je afhankelijk maken van zekerheid
Onder de behoefte aan controle zit vaak iets heel begrijpelijks: je wilt je veilig voelen.
Wanneer je precies weet wat je moet zeggen, lijkt de kans kleiner dat je wordt overvallen. Wanneer iemand vriendelijk reageert, voelt het contact veiliger. En wanneer je lichaam eindelijk rustig wordt, lijkt dat misschien het bewijs dat je de situatie aankunt.
Alleen kan veiligheid zo ongemerkt een voorwaarde worden:
Eerst moet ik weten dat het goedkomt, daarna kan ik ontspannen.
Maar juist de situaties waarin we zenuwachtig zijn geven die zekerheid meestal niet. Je weet niet precies hoe iemand reageert, welke vraag er komt, of een gesprek soepel verloopt of wat een eerste ontmoeting uiteindelijk betekent.
Wanneer je zekerheid nodig hebt vóórdat je kunt vertrouwen, blijf je zoeken naar iets wat de werkelijkheid je op dat moment niet kan geven.
In Wat onderzoek laat zien over veiligheid loslaten bij angst lees je meer over waarom het vermijden van onzekerheid en ongemak tijdelijk veilig kan voelen, maar je spanning en bewegingsruimte uiteindelijk juist kan beperken.
Vertrouwen vraagt iets anders. Niet dat je kunt voorspellen wat er gaat gebeuren, maar dat je niet alles vooraf hoeft te weten om aanwezig te kunnen blijven.
Wat je voelt is niet hetzelfde als wat je ervan maakt
Stel dat je vlak voor die presentatie een bonzend hart voelt. Je handen zijn warm en je buik voelt gespannen.
Dat zijn de lichamelijke gewaarwordingen. Je hoofd kan daar vervolgens razendsnel conclusies aan verbinden:
Dit gaat fout.
Ik ben veel te zenuwachtig.
Ze gaan het zien.
Ik kan dit blijkbaar niet.
Die gedachten voelen gemakkelijk alsof ze rechtstreeks voortkomen uit wat je lichaam vertelt. Maar een bonzend hart zegt niet dat je presentatie mislukt en trillende handen bewijzen niet dat anderen jou onzeker vinden.
Er is eerst wat je voelt en daarna wat je hoofd ervan maakt.
Dat onderscheid verandert veel. Want zolang ik voel spanning onmiddellijk verandert in er gaat iets mis, reageer je niet meer alleen op je lichaam. Je reageert ook op het verhaal dat eromheen ontstaat.
Je hoeft dat verhaal niet weg te drukken. Je kunt teruggaan naar wat er werkelijk is: een snelle hartslag, warmte, spanning of een adem die hoger zit.
Je lichaam geeft informatie, geen antwoord over wat er straks gebeurt. Wanneer je daar even bij kunt blijven zonder onmiddellijk te verklaren, ontstaat ruimte tussen voelen en reageren. Precies daar ontstaat de mogelijkheid om niet automatisch verder te gaan in controle.
Zenuwachtigheid wordt zwaarder wanneer je jezelf erom beoordeelt
Misschien begint je presentatie en hoor je dat je stem de eerste minuut iets trilt. Meteen schiet door je hoofd: Nu hoort iedereen dat ik zenuwachtig ben.
Gewone spanning kan daardoor veel zwaarder worden, omdat er naast de spanning ook zelfkritiek verschijnt: Waarom kan ik dit nou niet gewoon? Ik had toch goed geoefend? Anderen lijken hier helemaal geen last van te hebben.
De zenuwachtigheid is dan niet alleen meer iets wat je voelt. Ze wordt bewijs dat je volgens jezelf tekortschiet.
Hetzelfde gebeurt soms na afloop. Je presentatie is voorbij, meerdere mensen reageerden positief en toch blijf je tijdens de autorit naar huis hangen bij één zin die niet helemaal lekker liep. Je hoort hem opnieuw, bedenkt wat je beter had kunnen zeggen en probeert achteraf alsnog grip te krijgen op een moment dat al voorbij is.
Daaronder zit vaak opnieuw de behoefte aan controle: als je precies begrijpt wat verkeerd ging, kun je het misschien de volgende keer voorkomen.
Maar daarmee geef je de zenuwachtigheid steeds meer betekenis. Van ik voelde spanning ga je ongemerkt naar ik ben blijkbaar iemand die hier niet goed mee om kan gaan.
Mildheid betekent niet dat je moet zeggen dat alles fantastisch ging. Het betekent dat je de spanning niet ook nog hoeft te gebruiken om jezelf te beoordelen.
Je mag iets spannend vinden zonder dat daar iets mis mee hoeft te zijn.
Loslaten begint met ruimte geven aan wat er al is
Wanneer je denkt ik moet deze zenuwachtigheid loslaten, klinkt dat misschien bevrijdend, maar daaronder kan nog steeds dezelfde beweging zitten: dit gevoel moet weg.
Dan wordt loslaten opnieuw een manier om controle te krijgen.
Loslaten begint daarom niet met proberen de zenuwachtigheid weg te krijgen. Eerst merk je op wat er werkelijk gebeurt en geef je ruimte aan wat je voelt, zonder jezelf daar meteen om te veroordelen. Daarna kun je eerlijk onderzoeken wat je zo stevig probeert vast te houden en wat je juist probeert te vermijden.
Misschien ontdek je vlak voor je presentatie: Ik wil heel graag dat ze mij deskundig vinden.
En daaronder: Ik wil absoluut niet voelen dat iemand mij onvoldoende vindt.
Je hoeft jezelf daar niet vanaf te praten. Juist door te erkennen wat er speelt, hoef je er minder tegen te vechten.
Van daaruit kan de greep zachter worden. Je wilt nog steeds graag een goede presentatie geven, maar die hoeft niet perfect te zijn. Je wilt nog steeds graag positief worden ontvangen, terwijl je tegelijkertijd erkent dat je de reactie van anderen niet volledig kunt sturen.
Loslaten betekent niet dat je geen doel of verlangen meer hebt. Het betekent dat de greep eromheen zachter wordt, waardoor je vrijer kunt reageren op wat werkelijk gebeurt.
“Je laat niet per se je zenuwen los. Je laat de behoefte los om ze te controleren voordat je verder kunt.”
Je hoeft dan niet eerst een andere innerlijke toestand te bereiken voordat je mag beginnen.
Vertrouwen groeit vaak pas nadat je iets hebt gedaan
We verwachten gemakkelijk dat vertrouwen vooraf moet komen: eerst voldoende zelfvertrouwen en dan spreken, eerst rust en dan die ontmoeting, eerst zekerheid en dan een keuze.
Maar in werkelijkheid ontstaat vertrouwen vaak andersom.
Je geeft de presentatie terwijl je hart nog steeds wat sneller klopt. De eerste minuut voelt ongemakkelijk, maar daarna merk je dat je steeds meer in je verhaal komt. Er verschijnt een kritische vraag die je niet had voorzien en je neemt even de tijd voordat je antwoordt. Misschien is je antwoord niet perfect, maar het gesprek gaat verder.
Na afloop ontdek je iets wat je vooraf niet kon bedenken: je kon ermee omgaan. Niet omdat alles precies liep zoals je had gehoopt, maar omdat je kon reageren op wat er werkelijk gebeurde.
Dat is een andere vorm van vertrouwen dan jezelf vooraf vertellen dat alles vast goedkomt.
“Vertrouwen groeit niet doordat je zeker weet dat alles goedkomt, maar doordat je ontdekt dat je kunt blijven staan wanneer het anders loopt.”
Vertrouwen is niet de zekerheid dat jij rustig blijft. Het is de ervaring dat je ook aanwezig kunt blijven wanneer je onrust voelt.
Daarom kan iedere ervaring waarin je niet alles onder controle had en tóch aanwezig bleef belangrijk zijn. Niet als bewijs dat er voortaan nooit iets misgaat, maar als ervaring dat onzekerheid niet hetzelfde is als onmacht.
Je zenuwen hoeven niet te bepalen wat jij doet
Misschien voel je de volgende keer opnieuw spanning voordat je iets belangrijks doet. Dat betekent niet dat je niets hebt geleerd.
Je kunt dezelfde hartslag voelen en toch anders reageren. Je merkt op wat er gebeurt, laat toe dat spanning aanwezig is en herkent sneller welke gedachte erbij komt. Misschien zie je dat je opnieuw wilt dat iets perfect verloopt of dat je koste wat kost een bepaalde reactie van iemand wilt voorkomen.
Daar ontstaat ruimte waarin je kunt kiezen.
Niet doordat de zenuwachtigheid verdwenen is, maar doordat zij niet meer automatisch bepaalt wat jij doet.
Dat raakt aan de beweging die onder loslaten ligt: opmerken wat er gebeurt, toelaten wat je voelt, erkennen wat je probeert vast te houden en vervolgens opnieuw kiezen hoe je wilt reageren.
Soms ga je door terwijl je zenuwachtig bent. Soms vertraag je even en soms ontdek je dat je ergens helemaal niet voor wilt kiezen.
Het verschil zit uiteindelijk niet in hoeveel spanning je voelt, maar in hoeveel vrijheid er bestaat tussen die spanning en jouw reactie.
En jij? Waar loop jij steeds opnieuw tegenaan?
Misschien begrijp je heel goed wat er speelt.
Maar toch blijven dezelfde gedachten,
gevoelens of patronen terugkomen.
Wat blijf jij vasthouden?
Conclusie: van zenuwachtigheid naar vertrouwen
Zenuwachtigheid hoeft niet je vijand te worden en je hoeft haar ook niet mooier te maken dan zij is. Een belangrijk gesprek, een eerste ontmoeting of een presentatie kan gewoon spannend zijn.
Wanneer je probeert te garanderen dat alles goed gaat, wilt voorkomen dat iets ongemakkelijks gebeurt en tegelijkertijd jezelf controleert om vooral niet zenuwachtig over te komen, houd je meer vast dan de situatie zelf van je vraagt.
Je houdt vast aan een uitkomst, aan de reactie van een ander en aan een beeld van hoe jij zou moeten zijn. Tegelijk probeer je afwijzing, onzekerheid, fouten en andere ongemakkelijke ervaringen zoveel mogelijk te voorkomen. Daar kan de spanning zich vastzetten.
Loslaten begint wanneer je dat ziet. Niet met jezelf dwingen rustig te worden, maar door ruimte te geven aan wat er nu werkelijk is en te erkennen wat je probeert vast te houden of te vermijden.
Misschien blijft je hart nog even sneller kloppen en voel je nog steeds spanning in je buik. Toch hoef je niet te wachten tot alles anders voelt voordat je aanwezig kunt blijven, luisteren, reageren en kiezen.
Vertrouwen is niet dat je weet hoe iets afloopt. Het is dat je niet alles hoeft te beheersen om aanwezig te kunnen blijven bij wat er gebeurt.
Wat jij vasthoudt,
houdt jou ook vast.
Verder kijken naar wat je vasthoudt wanneer iets spannend wordt
Zenuwachtigheid raakt vaak aan meer dan alleen het spannende moment zelf. Je kunt je vastzetten op een gewenste uitkomst, bang zijn voor de reactie van een ander of zekerheid nodig hebben voordat je durft te bewegen. Deze drie blogs verdiepen ieder een andere laag.
- Verwachtingen loslaten — van ‘moeten’ naar rust
Een verlangen hoeft geen probleem te zijn. De spanning ontstaat wanneer ik zou dit graag willen verandert in dit moet gebeuren. Lees hoe je iets kunt verlangen zonder jouw rust volledig afhankelijk te maken van de uitkomst. - Angst voor afwijzing: hoe je jezelf niet meer verlaat en vrijer wordt in contact
Wanneer je bang bent voor afwijzing, kun je tijdens een gesprek voortdurend bezig zijn met hoe je overkomt. Lees hoe je bij jezelf kunt blijven zonder eerst zekerheid nodig te hebben over wat de ander van je vindt. - Leven zonder vangnet: vertrouwen op jezelf zonder zekerheid
Vertrouwen ontstaat niet doordat het onbekende verdwijnt. Het groeit wanneer je ontdekt dat zekerheid niet altijd nodig is om toch een stap te kunnen zetten.
Veelgestelde vragen over zenuwachtigheid en vertrouwen
Waarom word ik zenuwachtig voor iets wat ik eigenlijk graag wil doen? Juist iets wat belangrijk voor je is kan lichamelijke spanning oproepen. Die zenuwachtigheid kan sterker worden wanneer je je vervolgens vastzet op hoe het moet verlopen, hoe je wilt overkomen of welke reactie je hoopt te krijgen. Tegelijk kun je proberen onzekerheid, afwijzing of ongemak zoveel mogelijk te voorkomen.
Hoe kan ik zenuwachtigheid loslaten zonder haar weg te drukken? Begin niet met proberen jezelf zo snel mogelijk rustig te krijgen. Merk eerst op wat er werkelijk voelbaar is en onderzoek daarna waaraan je vasthoudt en wat je juist niet wilt ervaren. Wanneer je de spanning ruimte geeft zonder haar onmiddellijk te beoordelen of op te lossen, kan ook de greep eromheen losser worden.
Waarom maakt controle mijn zenuwachtigheid soms erger? Omdat je aandacht dan steeds meer gericht raakt op hoe je overkomt, wat er fout kan gaan en of je spanning al minder wordt. Daardoor blijf je jezelf en de situatie controleren. Wat bedoeld was om zekerheid te geven, houdt je aandacht juist voortdurend bij alles wat onzeker is.
Kan ik vertrouwen hebben terwijl ik nog steeds zenuwachtig ben? Ja. Vertrouwen betekent niet dat je lichaam volledig rustig moet zijn. Je kunt spanning voelen en tegelijkertijd ervaren dat je niet alles vooraf hoeft te weten of beheersen om met het moment om te kunnen gaan. Juist die ervaring kan vertrouwen verder laten groeien.
Wat is het verschil tussen vertrouwen en denken dat het wel goedkomt? Denken dat het goedkomt is een verwachting over de uitkomst. Vertrouwen betekent dat je accepteert dat je niet precies weet hoe iets verloopt en erop durft te steunen dat je kunt reageren op wat er daadwerkelijk gebeurt. Daardoor hoeft jouw rust niet meer volledig afhankelijk te zijn van de garantie dat alles gaat zoals jij hoopt.